Ruiny Zamku Sławków

Na niewielkim wzniesieniu nad Białą Przemszą, w samym sercu Sławkowa, stoją ruiny jednego z najstarszych murowanych zamków obronnych w tej części Polski. To co pozostało z XIII-wiecznej warowni biskupów krakowskich odkryto dopiero w latach 80. ubiegłego wieku – przez stulecia nikt nie wiedział, że pod wzgórzem zwanym Zamczyskiem kryją się fundamenty potężnej fortecy.

Dziś to miejsce działa jako rezerwat archeologiczny i stanowi jedną z głównych atrakcji tego niewielkiego jurajskiego miasteczka. Spacer po ruinach to dobra okazja, żeby zobaczyć jak wyglądały średniowieczne fortyfikacje i dowiedzieć się czegoś o burzliwej historii pogranicza Małopolski i Śląska.

Historia odkrycia zamku w Sławkowie

Przez wieki mieszkańcy Sławkowa wiedzieli, że w ich mieście stał kiedyś zamek, ale dokładna lokalizacja przepadła gdzieś w mrokach historii. Dopiero badania archeologiczne prowadzone między 1983 a 1990 rokiem odsłoniły to, co pozostało z warowni – fragmenty murów, fundamenty wieży oraz ślady fosy i wałów obronnych.

Odkrycie było na tyle istotne, że w 1990 roku utworzono tu rezerwat archeologiczny. Podczas wykopalisk znaleziono też fragmenty XV-wiecznej zbroi i liczne kafle piecowe z XVI wieku, które świadczą o tym, że zamek funkcjonował znacznie dłużej niż początkowo sądzono.

Pierwotny plan zakładał budowę fortecy o powierzchni około 9 tysięcy metrów kwadratowych – to ogromne jak na XIII wiek założenie. Niestety z powodów politycznych i prawnych nigdy nie udało się go w pełni zrealizować.

Warownia biskupów krakowskich

Zamek powstał w drugiej połowie XIII wieku z inicjatywy biskupa krakowskiego Pawła z Przemankowa. Budowę rozpoczęto prawdopodobnie około 1280 roku, ale już trzy lata później prace przerwano – biskup został uwięziony przez księcia Leszka Czarnego, który odebrał mu dobra. Po ugodzie zawartej w 1284 roku budowa ruszyła dalej, choć w okrojonej formie.

Problem polegał na tym, że obowiązywało wówczas prawo zabraniające feudałom – zarówno świeckim jak i duchownym – wznoszenia zamków. Dlatego zamiast planowanej wielkiej fortecy powstała wieża mieszkalno-obronna otoczona fosą i parkanem. Murowana budowla wzniesiona została na planie nieregularnego czworoboku o wymiarach około 120 na 100 metrów. Mury miały grubość 2,5 metra i sięgały 6-7 metrów wysokości.

Zamek miał bronić dostępu do Krakowa od strony północnej. Sławków w tamtych czasach był ważnym ośrodkiem – rozwijał się dzięki kopalniom srebra i ołowiu oraz korzystnemu położeniu na szlaku między Krakowem a Wrocławiem.

Burzliwe dzieje i upadek fortecy

Na początku XIV wieku biskup Jan Muskata przeprowadził rozbudowę zamku. Ten hierarcha był gorącym zwolennikiem czeskich Przemyślidów i zagorzałym wrogiem przyszłego króla Władysława Łokietka, z którym toczył otwartą wojnę. W 1289 roku Henryk IV Probus podczas wyprawy na Kraków zajął zamek i oddał go w zarząd Henrykowi z Woszowa, a dwa lata później został nadany w lenno królowi Czech Wacławowi II.

Z końcem XIV wieku, wraz z wyczerpywaniem się złóż ołowiu, rozpoczął się upadek Sławkowa i jego zamku. Ciągłe wojny na pograniczu Śląska i Małopolski nie pomagały. W latach 1433-1434 najazdy husyckie poważnie uszkodziły fortecę.

Ostateczny cios przyszedł w 1455 roku, kiedy zamek zniszczyły oddziały zaciężne morawianina Jerzego Stosza z Olbrachtowic oraz Mikołaja Świeborowskiego. Walczyli oni u boku Kazimierza Jagiellończyka przeciwko Krzyżakom i nie przebierali w środkach. Zamek popadł w całkowitą ruinę i nigdy nie został odbudowany. W XVI wieku od strony zachodniej, poza fosą, wybudowano nowy dwór biskupów krakowskich.

Co można zobaczyć na Zamczysku

Ruiny znajdują się w kameralnej części Sławkowa, na południowy wschód od rynku. Od zabytkowego kościoła św. Mikołaja prowadzą tu ciasne uliczki ze śladami dawnej zabudowy – sama droga jest już częścią zwiedzania.

Na miejscu zachowały się fragmenty murów obwodowych, fundamenty wieży mieszkalno-obronnej oraz ślady fosy. Nie ma tu okazałych ścian czy bram jak w lepiej zachowanych zamkach, ale właśnie w tym tkwi urok tego miejsca. Widać surowe średniowieczne mury, można dostrzec technikę budowlaną sprzed ośmiu wieków.

Teren jest zadbany i uporządkowany, choć warto uważać pod nogami – dużo tu pokruszonego kamienia. Niektórzy zwiedzający wypatrują w kamieniach skamieliny, co może być dodatkową atrakcją dla dzieci zainteresowanych geologią.

Wzgórze zamkowe opada w stronę rzeki Białej Przemszy, dzięki czemu rozciąga się stąd widok na okolicę. Łatwo sobie wyobrazić, jak ważna była ta lokalizacja dla średniowiecznych obrońców.

Dla kogo to miejsce

Ruiny zamku to dobry punkt na trasie zwiedzania Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Nie zajmie to więcej niż 30-45 minut, więc można połączyć to z wizytą w innych częściach Sławkowa – na przykład zobaczyć zabytkową Austerię czy przejść się kładkami na bagnach.

Dzieci mogą pobiegać między murami i poczuć się jak odkrywcy – to nie jest muzeum z zakazem dotykania eksponatów. Miłośnicy historii docenią fakt, że mają do czynienia z jednym z najstarszych murowanych zamków obronnych w Polsce południowej. Dla osób szukających spokojnego miejsca na spacer to również dobra opcja – teren jest ogólnodostępny i nie ma tu tłumów turystów.

Warto mieć świadomość, że to jednak ruiny – nie ma tu rekonstrukcji, makiet ani multimedialnych atrakcji. Jeśli ktoś oczekuje widowiskowych wnętrz zamkowych, może być rozczarowany. Ale jeśli interesuje go autentyczność i możliwość zobaczenia prawdziwych średniowiecznych fundamentów, znajdzie tu to czego szuka.

Informacje praktyczne – godziny otwarcia i dojazd

Ruiny zamku są udostępnione do zwiedzania bez konieczności rezerwacji i bez przewodnika w określonych terminach:

• Lipiec i sierpień: codziennie w godzinach 10:00-20:00
• Kwiecień-czerwiec oraz wrzesień-październik: w soboty i niedziele w godzinach 10:00-18:00
• Listopad-marzec: w soboty i niedziele w godzinach 10:00-16:00

W pozostałe dni zwiedzanie jest możliwe z przewodnikiem po wcześniejszym umówieniu w Centrum Edukacji Ekologicznej i Kulturowej w Sławkowie przy Rynku 9. Tam też można uzyskać więcej informacji o historii zamku i innych atrakcjach miasta.

Wstęp na teren ruin jest bezpłatny, co czyni to miejsce dobrą opcją dla rodzin szukających niedrogich atrakcji.

Ruiny znajdują się przy ulicy Staropocztowej w Sławkowie. Dojazd samochodem jest prosty – Sławków leży przy drodze krajowej nr 94 między Olkuszem a Dąbrową Górniczą. W mieście są miejsca parkingowe, a od centrum do zamku można dojść spacerem w kilka minut. Dla osób podróżujących komunikacją publiczną dostępne są autobusy z Olkusza, Dąbrowy Górniczej i innych okolicznych miejscowości.